Zijn de eierstokken na de menopauze eigenlijk wel ‘klaar’?
Na de menopauze zijn de eierstokken klaar met hun belangrijkste taak. Tenminste, zo hebben we er lange tijd naar gekeken.
Er vindt geen eisprong meer plaats, de voorraad follikels is grotendeels uitgeput en de productie van onder andere oestrogeen en progesteron neemt sterk af. Daarmee lijkt de reproductieve functie van de eierstokken ten einde te komen.
Maar betekent het einde van de reproductieve functie ook dat een orgaan geen andere belangrijke functie meer heeft?
Een nieuw onderzoek, gepubliceerd in Molecular Human Reproduction, zet daar een interessant vraagteken bij. De onderzoekers zagen namelijk dat het ovarium na het beëindigen van de reproductieve fase niet simpelweg inactief werd, het veranderde.
Van reproductief orgaan naar ‘immune-like’ orgaan?
Onderzoekers van Northwestern University onderzochten de eierstokken van muizen in verschillende levensfasen: van jonge, vruchtbare dieren tot oude dieren die hun reproductieve levensfase al achter zich hadden. En juist in die laatste fase gebeurde iets opvallends. Naarmate de reproductieve functie verdween, veranderde het weefsel van de eierstokken aanzienlijk. Er ontstond meer fibrose en remodelling van het bindweefsel, maar er veranderde ook iets anders: het immuunsysteem werd steeds nadrukkelijker aanwezig.
In de post-reproductieve eierstokken vonden de onderzoekers onder andere meer T-cellen en macrofagen. Ook genen en signaalroutes die betrokken zijn bij immuunreacties en ontstekingsprocessen werden actiever. De onderzoekers omschrijven deze verandering als een verschuiving van een reproductief orgaan naar een ‘immune-like inflammatory organ’. En dat vind ik een fascinerende gedachte. Want wat als de eierstok na de menopauze niet simpelweg stopt met functioneren, maar van functie verandert?
Misschien hebben we vooral gekeken naar wat verdwijnt
Rondom de menopauze ligt de nadruk begrijpelijkerwijs sterk op hormonen. Oestrogeen daalt. Progesteron daalt. De eisprong verdwijnt. De menstruatie stopt. We beschrijven de menopauze daardoor vooral in termen van verlies van reproductieve functies.
Maar daarmee kijken we vanuit één perspectief naar het ovarium: wat doet het voor de voortplanting? Dit onderzoek nodigt uit om een andere vraag te stellen: Wat doet een ovarium ná de reproductieve levensfase? Dat is een wezenlijk andere manier van kijken en daar hou ik als osteopaat wel van. Een orgaan waarvan één functie afneemt, hoeft immers niet automatisch een biologisch betekenisloos orgaan te worden.
Een mogelijke relatie met het immuunsysteem
De veranderingen die de onderzoekers vonden, waren niet subtiel. Het moleculaire profiel van het oude ovarium verschoof duidelijk richting immuun- en ontstekingsactiviteit. Bovendien vonden de onderzoekers aanwijzingen dat het ovarium stoffen kan produceren die mogelijk buiten de eierstok effect hebben. En daar wordt het eigenlijk bijzonder interessant. Want als een post-reproductief ovarium (eierstok) daadwerkelijk immuunsignalen afgeeft die elders in het lichaam effect hebben, dan zouden de eierstokken ook na de menopauze onderdeel kunnen blijven van een veel groter communicatienetwerk. Misschien moeten we ze dan niet alleen meer zien als voortplantingsorganen…
Belangrijke nuance
Het belangrijkste deel van dit onderzoek is uitgevoerd bij muizen. We kunnen de resultaten daarom niet één op één vertalen naar vrouwen. Ook weten we nog niet of de gevonden immuunactiviteit een nieuwe functionele rol vertegenwoordigt. Een ontstekingsreactie kan immers onderdeel zijn van een nuttig biologisch proces, maar kan ook samenhangen met veroudering, weefselschade of chronische laaggradige inflammatie.
En zelfs als het postmenopauzale ovarium bij vrouwen vergelijkbare veranderingen vertoont, weten we nog niet of dat gunstig, ongunstig of misschien afhankelijk van de omstandigheden allebei kan zijn.
Het onderzoek zegt dus niet: “Na de menopauze veranderen de eierstokken in een belangrijk immuunorgaan.” Maar wat ik wel enorm interessant vind is de vraag of dit een mogelijkheid zou zijn. Dat is precies waarom ik dit soort onderzoek zo interessant vind.
We zijn in de geneeskunde gewend geraakt organen te benoemen aan de hand van hun bekendste functie. Het hart pompt bloed, de longen zorgen voor gaswisseling en de eierstokken produceren eicellen en hormonen. Maar het menselijk lichaam werkt natuurlijk niet in zulke losse hokjes. Hormonen beïnvloeden het immuunsysteem. Het immuunsysteem communiceert met het zenuwstelsel. Bindweefsel verandert onder invloed van hormonen, belasting en ontstekingsprocessen. Organen produceren signaalstoffen die op heel andere plaatsen in het lichaam effect kunnen hebben. We zijn één groot biologisch communicatienetwerk.
Daarom vind ik het interessant om niet alleen te vragen waarom een bepaalde functie verdwijnt, maar ook wat ervoor in de plaats komt. Ik zou daarbij niet willen stellen dat iedere verandering in het lichaam automatisch nuttig of doelgericht is. Veroudering kan immers ook processen veroorzaken die helemaal niet gunstig zijn. Maar verandering is iets anders dan functieloos worden. Misschien is de (peri)menopauze dus niet alleen een einde van een ’tijdperk’. Alleen al die gedachte maakt toch nieuwsgierig?
Sowieso vind ik de hele hormonale verandering in deze leeftijd geen downgrade maar juist een upgrade. Ondanks dat vrouwen flink klachten kunnen hebben door de hormonale schommelingen, het brengt ook iets heel anders teweeg op mentaal-emotioneel vlak. Maar daarover schrijf ik misschien eens een aparte blog.
We weten nog veel te weinig om te zeggen welke betekenis deze bevindingen uiteindelijk voor vrouwen hebben. Daarvoor zal onder andere onderzocht moeten worden of dezelfde moleculaire verschuiving daadwerkelijk plaatsvindt in menselijke eierstokken, welke stoffen het postmenopauzale ovarium produceert en of die stoffen elders in het lichaam meetbare effecten hebben. Maar het onderzoek zet wel een oude aanname op losse schroeven.
Misschien moeten we de eierstokken na de menopauze niet beschouwen als organen die hun taak hebben volbracht en daarna langzaam verdwijnen naar de achtergrond. Misschien begint er biologisch gezien een andere fase. En persoonlijk vind ik dát misschien wel de interessantste vraag die dit onderzoek oproept. Wat nou als het ovarium na de menopauze niet stopt met functioneren, maar een andere rol krijgt binnen het lichaam? Dat weten we nog niet. Maar het lijkt me een vraag die het onderzoeken meer dan waard is.